Praten over opvoeden lijkt eenvoudig. Maar lukt het ook écht? Ouders en kinderen geven aan dat gesprekken met hulpverleners in de jeugdzorg vaak lastig te volgen zijn door het gebruik van moeilijke woorden.

Hulpverleners in de jeugdzorg erkennen dat het niet eenvoudig is om vakjargon te vermijden. Hoe kunnen ouders en kinderen dan écht meedoen in gesprekken en beslissingen over opvoeden en opgroeien? Voor ouders met een (licht) verstandelijke beperking kan dit nog moeilijker zijn.

‘Echt meedoen’ (een vrije vertaling van ‘participatie’ door de auteurs), is ook waar de Adviescommissie rechtsbescherming en rechtsstatelijkheid recent toe opriep. Zij heeft, in het kader van het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming, onderzoek gedaan naar de vraag ‘Hoe kan de rechtsbescherming van kinderen en ouders binnen de jeugdhulp en jeugdbescherming worden verbeterd?’ In haar advies wijst zij onder andere nadrukkelijk op de noodzaak van het verbeteren van ‘informatie, participatie en ondersteuning’ in het kader van rechtsbescherming. Dit sluit aan bij de visie van Expect Jeugd. Zij heeft de ‘Praatplaat Opvoeden‘ ontwikkeld: praten over opvoeden in begrijpelijke taal en ondersteund met illustraties.

Rechtsbescherming begint bij informatie en taal die je begrijpt.

Praatplaat Opvoeden

‘Een ondersteunende flexibele opvoedstructuur’, wat betekent dat eigenlijk? En ‘een positief affectief klimaat’? Denken we dan aan liefde en aandacht van de ouders voor een kind?

Bovenstaande formuleringen zijn twee van de veertien ‘voorwaarden voor optimale ontwikkeling’, die onderdeel zijn van de Richtlijn ‘Gezinnen met meervoudige en complexe problemen’. De Praatplaat Opvoeden is gemaakt om open in gesprek te gaan over opvoeden. De veertien voorwaarden uit de richtlijn zijn vertaald in veertien punten die belangrijk zijn in de opvoeding, elk met een begrijpelijke uitleg. Deze veertien punten zijn overzichtelijk weergeven op de Praatplaat Opvoeden.

Visueel werken als steun

Elk punt is voorzien van een eigen bijpassende illustratie. De gehele leefomgeving op de praatplaat is een huis, een park met een stad op de achtergrond. Het huis laat zien welke punten zich vooral binnenshuis afspelen, en het park en de stad welke meer buitenshuis. Een herkenbaar beeld voor iedereen.

‘Kijk, zo gaat het bij ons.’ (quote van een moeder die de plaat aan de muur heeft gehangen)

Mensen met een lvb beschikken vaak over een kleinere woordenschat. De informatieverwerkingssnelheid is doorgaans lager en in veel gevallen is er moeite om gevoelens en gedachten om te zetten in woorden. Visueel werken ondersteunt de communicatie doordat beelden zowel aanvullend als vervangend kunnen zijn voor woorden. Bovendien helpen beelden om informatie beter te onthouden.

‘Het is beeldend, minder talig, je kunt uitvragen hoe de ouders vinden dat het gaat en daarop inhaken.’ (quote van hulpverlener)

Praatkaartjes

Naast de praatplaat is er ook van ieder punt een praatkaartje gemaakt. Op de voorkant staan de titel en de illustratie. Op de achterkant staat de begrijpelijke uitleg.

Een belangrijke insteek bij de praatplaat is het open aangaan van het gesprek. Hiervoor wordt de voorkant van het praatkaartje gebruikt. Bijvoorbeeld het punt ‘verzorging’. Eerst wordt aan ouders gevraagd: ‘Waar denkt u aan bij verzorging?’ Dat geeft ruimte aan de ouders om hun ideeën en gedachten te delen. Daarna wordt samen de achterkant gelezen, en wordt er over doorgepraat. Wat vinden de ouders belangrijk? Hoe gaat het nu? Wat gaat er allemaal goed? Wat is misschien lastig?

Erkennen en goed genoeg

De Praatplaat Opvoeden moedigt aan om alles wat al goed gaat te erkennen. Op het werkblad kan worden opgeschreven wat allemaal goed gaat (groen), en wat nog niet (oranje). Wat gaat er goed, hoe is dat gelukt? Welk punt is voor de ouders en kinderen belangrijk om als eerste mee aan de slag te gaan?

De richtlijn gebruikt de woorden ‘voorwaarden voor optimale ontwikkeling’. Ondersteunen bij opvoeden gaat over ‘goed genoeg opvoeden’. ‘Goed genoeg’, maar dat is ook heel persoonlijk. Daarom is een open gesprek met ouders, hun netwerk en hulpverleners zo belangrijk, een gesprek waarin de stem van de ouders werkelijk gehoord wordt. Ouders hebben het recht om hierin ondersteund te worden, zodat zij écht mee kunnen doen in het gesprek over opvoeden en opgroeien. De Praatplaat Opvoeden biedt deze ondersteuning.

Uit de praktijk

Esdégé-Reigersdaal biedt professionele ondersteuning aan kinderen, jongeren, volwassenen en ouderen met een verstandelijke en/of fysieke beperking en/of niet-aangeboren hersenletsel. We ondersteunen hen bij het functioneren in de samenleving, het dagelijks leven, wonen, leren en werken. Wij bieden ambulante ondersteuning, woonvoorzieningen, veilige werkomgevingen, dagbesteding, vrijetijdsbesteding en behandeling. We doen dat in de regio Noord-Holland Noord.

Bij Esdégé-Reigersdaal hebben ze inmiddels veel ervaring opgedaan met de Praatplaat Opvoeden. Febe Maarseveen, orthopedagoog, vertelt over hun ervaringen met de praatplaat in het ambulante werk met gezinnen.

‘De praatplaat en de kaartjes zijn een fijne manier om alles te bespreken. Het visuele werkt heel goed. Het gesprek ligt letterlijk op tafel en de hulpverlener zit niet tegenover de ouder, maar ernaast. Want anders ligt de praatplaat voor iemand op z’n kop. Het ‘naast’ de ouder staan vinden wij heel belangrijk.

Wij hebben per praatkaartje vragen gemaakt. We beginnen met een open gesprek over het punt, en nemen daarna samen de vragen door. Met deze tool is het gesprek veel gelijkwaardiger. Zo vertelde een hulpverlener: ‘ik heb nog nooit zoveel over mijzelf verteld. Hoe vaak ik bijvoorbeeld warm eet of mijn tanden poets.’ De praatplaat en het gesprek zijn echt van de ouder zelf. Wij helpen eigenlijk de ouder om stapje voor stapje over de eigen opvoeding na te denken, en zelf te zeggen ‘dit gaat goed’ of ‘dit wil ik graag verbeteren voor mijn kind’. En dan maken we de verbinding met HouVast: wat heb je in eigen hand, waar kun je een helpende hand bij gebruiken, of wat geef je uit handen? En van daaruit bieden wij passende begeleiding.

Het lukt heel goed om een open gesprek te hebben. Het voelt zeker niet als een checklist of een vragenlijst. Het is ook fijn als we met collega-zorgaanbieders of bijvoorbeeld de jeugdbeschermer dezelfde taal gebruiken.

Zelf gebruikte ik de tool in een gesprek met een vader, die parttime voor zijn drie dochters zorgde. Eerder verliepen de gesprekken met de vader vaak moeizaam. Hij deed zijn uiterste best, maar raakte soms ook uit contact door ernstig trauma in zijn eigen jeugd. Met de praatplaat hebben we anderhalf uur kunnen praten over opvoeden. Vooral over hoe het er vroeger bij hem thuis aan toeging, en hoe dat van invloed is op de manier waarop hij nu zijn dochters opvoedt. Ik vond het bijzonder hoe diepgaand dit gesprek was.

Onze begeleiders zijn enthousiast. Onze belangrijkste insteek is om het van ouders te laten zijn: wat vinden zij belangrijk in de opvoeding en hoe kunnen wij hen daarin ondersteunen? De begeleiders zijn nog zoekende naar hoe zij hun eigen perspectief kunnen inzetten. Ze zien daartoe zeker mogelijkheden. In het gesprek, en wellicht ook met de gekleurde bolletjes op het werkblad. Zo ging het een keer over tanden poetsen. Moeder vond een keer per dag genoeg. De begeleider dacht eerder aan twee keer per dag. Het bolletje werd toen voor de helft groen en voor de helft oranje ingekleurd. Daarna hebben ze samen bedacht om advies aan de tandarts te vragen. Binnenkort wordt dit een punt waar we aan gaan werken.’

De ontwikkeling van de tool

Het idee van de praatplaat, de vorm en inhoud is ontwikkeld door Expect Jeugd. De illustraties zijn gemaakt door Buro Brand. Er is een gratis testversie via LinkedIn verspreid, waar met veel enthousiasme op is gereageerd. Na zes maanden is onder de mensen die via LinkedIn de testversie hebben opgevraagd een evaluatie uitgezet. Alle reacties zijn zorgvuldig doorgenomen en dat heeft bijgedragen aan de eindversie van de Praatplaat Opvoeden.

De Praatplaat Opvoeden bestaat uit:
– een praatplaat met een overzicht van alle veertien punten;
– veertien praatkaartjes met een korte, duidelijke uitleg;
– een lijst met concrete voorbeelden bij elk punt voor verschillende achtergronden en leeftijden;
– een werkblad om te noteren wat goed gaat en nog beter kan;
– een korte handleiding.